جاجیم بافی

اصطلاح جاجیم تصور می رود از ترکیب وا‍ژه ای ترکی مشتق شده که به معنی کوچک و خوشایند است . جاجیم که در اصطلاح محلی به آن جاجم گفته می شود یکی از هنرهای خاص مناطق کرد نشین و ترک نشین است که امروزه در اکثر نقاط کشور بافت می شود .

در خراسان جنوبی در شهرستانهای بیرجند – نهبندان و بالاخص قاینات به بافت این محصول مبادرت می نمایند .

جاجیم دست بافته ای است شبیه پلاس و گلیم با نقش های راه راه که مانند سایر دست بافته ها  بعنوان زیر انداز مورد استفاده قرار می گیرد . پرز ندارد و از نخ های رنگین پنبه ای یا پشمی بافته می شود که البته امروزه برای بافتن آن از نخ کاموا هم استفاده می شود .

کاربردهای جاجیم معمولاً به شکلهای : لحاف کرسی – رو فرشی – سفره نان – رو پشتی – سجاده – انواع کیف زنانه – کوسن – دمپایی و غیره می باشد .

طرح و نقشه :

جاجیم دارای نقوش راه راه رنگی است که رنگهای سبز ، زرد ،‌ قرمز ، سفید و بنفش در آن بیشتر به چشم می خورد.

 نقش مایه های بکار رفته در جاجیم در این طرح به اصطلاح محرمات جاسازی و ابداع شده که شامل نقوش اشکی یا دندانه ، تمام گل ، نیم گل ، نیم ساده ، تسمه ، دندان موشی و لبه دور می شود .

نحوه بافت :

در این منطقه برای چله کشی جاجیم ، پس از محاسبه طول جاجیم سه میخ که تشکیل مثلث متساوی الساقین می دهد و با فاصله ای به متراژ طول جاجیم در نظر گرفته شده به زمین می کوبند برای این کار حداقل سه نفر جهت :

1-    نظارت بر دواندن چله

2-    کجو بندی ( گله بندی )

3-    نخ های تار ( قیبه )

و نفر سوم ، چهارم و پنجم جهت دور دادن گلوله های نخ با رنگ خاص به دور میخها حاضر می شوند .

پس از چله کشی دار ، عملیات بافت متشکل از بالا و پایین شدن نخهای مشخص در هر مرحله پود کشی و سپس کوبیدن دم ایجاد شده است . در دارهای افقی سنتی تمامی طول جاجیم که حدود 8 تا 12 متر می باشد ، به یک بار بافته می شود و نیازی به جمع کردن و پیچاندن آن به دور نورد نیست و چله کشی در  محیطهای رو باز با مساحت کافی انجام می شود .

گلیم بافی

گلیم به عنوان نخستین زیر انداز دارای سابقه ای طولانی می باشد و اگر چه در مقایسه با قالی دارای شیوه بافت آسانتری است ، به همان نسبت نیز قیمت ارزان تری دارد . خلاقیت ، ابتکار و نوآوری در طرحها و رنگها ، گلیم را با عنوان رشته ای هنری تر از قالی مطرح نموده است که ذوق و خلاقیت روستانشینان و عشایر ایران در تولید آن نقش بسزایی دارد . بطوریکه نقش و رنگ گلیم ،‌ راه مناسبی جهت شناسایی یک قوم و آشنایی با رسم و رسوم و اعتقادات هر منطقه است .

در تعریف گلیم باید گفت نوعی فرش بدون پرز است با نخ پشمی ،‌ پنبه ای یا کنفی جهت زیر انداز ،‌ که با درگیری تار و پود و با تزئینات زیاد بافته می شود . می توان از مقایسه دستگاههای ساده بافندگی ادعا نمود که شروع گلیم بافی قبل از پیدایش پارچه بافی بوده و حدس زده می شود که هر دو صنعت از سبد بافی الهام گرفته باشند .

انواع گلیم بر اساس جنس تار و پود عبارتند از گلیم پنبه ای ، که تار و پود آن از جنس پنبه و اندازه و لای نخ آن مانند نخ زیلو می باشد ، گلیم پنبه و پشم که نخ تار پنبه و پود آن پشم است . گلیم پشم در پشم که تار و پود آن پشمی است و گلیم ابریشمی که نخ پود آن ابریشم است و به ندرت و به صورت هنری و زینتی بافته می شود .

نحوه بافت :

مراحل بافت و چله کشی گلیم همانند قالی است . ملیله بافی یکی از تزئیناتی است که بعضاً در ابتدای بافت گلیم و پس از ساده بافی ، با نخ رنگی به منظور زیبا سازی اجرا می شود .

شیوه بافت به دو صورت ساده یا پیچ (‌ ورنی ) می باشد . در بافت ساده پود به صورت زیر و رو و سر راست قرار گرفته و نقش را ایجاد می کند اما در بافت ورنی که بیشتر در شمال خراسان بزرگ و منطقه قائنات خراسان جنوبی رواج دارد ، خامه با پیچش بر دور تارها نقش را ایجاد می کند که بیشتر جهت بافته های کوچک و ظریف نظیر خورجین ،‌جوال ، نمکدان و ... بکار می رود .

از انواع نقوش بکار رفته در گلیم های این منطقه می توان به نقش کوهه ، بلوچی ، کژمار ، بوته ، هفت لیکه ، نگار ، ماه، نقش اسب ، کجک ، دردهن ، پیش برو پیش بیا ، حلقه ، شطرنجی ، کوچ یا دندان بره ، درختچه ها ، بوته های صحرائی حیوانات و پرندگان اشاره کرد .

از انواع تولیدات تکمیلی و کاربردی گلیم می توان به خورجین ، چنته یا توبره ، همیان ، جوال ، خاکش ( خاک کش ) ، جل ، سفره آردی ، روکرسی ، پاپیچ ، نمکدان ، گلیم و گلیمچه اشاره کرد . گلیم در ابعاد متفاوت و کاربردهای مجزی  ساخته می شود .